As Espigadoras no Burla Verde 2024

 

Que fin de semana máis bonito pasamos no Caurel participando das actividades do II Encontro Burla Verde!

Ademáis de música, festa e reivindicacións, compartimos unha mesa redonda con outros colectivos e xentes do Caurel, das que escoitamos testemuñas moi enriquecedoras.

Despois participamos nun programa de radio que vos compartimos a continuación. Non vos perdades a Lara, a outra compañeira de micrófono, que nos explicou a historia dos montes de man común. Interesantísima!

https://archive.org/details/07-espigadoras-lara-barros

 

MULLERES E SABERES TRADICIONAIS

Foto: Lola Tourón

 

Asumindo a definición da wikipedia, as artes e tradicións populares son as manifestacións materiais, artísticas e espirituais, transmitidas e creadas polo pobo.

O que nos parece interesante destacar é que estas tradicións interactuaban na dinámica social e desenvolvíanse en función das necesidades materiais e sociolóxicas das comunidades. Existían porque eran parte integrante e necesaria da vida das persoas e foron enriquecéndose cos coñecementos perfeccionados ao longo de xeracións. Toda esa riqueza está a piques de perderse coa desvalorización actual, o abandono do rural e certa cegueira soberbia dunha sociedade que asume como desenvolvemento o que máis ben se está a amosar como insostibilidade e destrozo.

Ao longo da Historia existen múltiples exemplos, en todo o mundo, de como as mulleres ficaron sendo as preservadoras dos saberes que a modernidade e o patriarcado despreza. Máis aínda, sabemos que o traballo, as capacidades, e ata o corpo das mulleres ven sendo controlado polos poderes de Estados, Iglesias e patriarcados ao uso. Mulleres libres, con coñecementos e saberes que escapaban á autoridade patriarcal foron queimadas por “bruxas”. En Calibán y la bruja¹, destácase a necesaria subordinación das mulleres para o desenvolvemento do capitalismo.

Na información recopilada sobre a posición das mulleres na olería tradicional de Buño (que non difire do descrito noutras zonas oleiras de toda Galiza) descríbese unha división de tarefas en función do sexo: as mulleres tiñan adscritas as tarefas que precisan de paciencia e precisión mentres que aos homes se lles asignaban aquelas que teñen que ver coa forza e a toma de decisións. As tarefas das mulleres eran consideradas como auxiliares ás dos homes².

A realidade non respondía totalmente a este modelo e as mulleres realizaban moitas tarefas duras e que requirían coñecementos precisos, como varias das que se lles asignaban nas coccións. Tiñan vetado o uso dos tornos para a creación das pezas, no que levaban o mérito os oleiros, pero na práctica realizaban algunhas pezas. Como ocorre en moitos outros ámbitos, a característica principal era a falta de valoración das tarefas das mulleres fronte ás dos homes.

Un estudio sobre desigualdade de xénero no sistema da arte en España, da historiadora da arte Marta Pérez Ibáñez, reflicte que as mulleres ocupan só o 27% dos catálogos das galerías e o prezo das súas obras é menor.

Esta situación ten motivado a creación de asociacións de mulleres como Blanco, Negro y Magenta, mulleres artistas que traballan no campo das artes visuais sobre o concepto de xénero a través de exposicións, tertulias e unha publicación propia³.

Na web de Cultura y Género recóllense numerosas asociacións e colectivos de mulleres na cultura, algunhas de ámbito internacional e tan coñecidas como EmPoderArte, asociación internacional de mulleres artistas.

Por outra banda, é necesario desmentir o estereotipo que se adoita ter desde os ámbitos urbanos dunha muller rural pasiva e desinteresada cando a realidade é que son axentes sociais activos na procura de melloras para a contorna que as rodea. Entenden a importancia do concepto de comunidade e por iso son maioría en case todas as asociacións que se crean no seu entorno ou que elas mesmas crean.

Na Galiza hai diferentes exemplos de traballos que tradicionalmente estiveron a cabalo entre a industria e a artesanía, como as redeiras, un traballo manual imprescindible para a industria da pesca y dificilmente sustituible por máquinas, realizado case na súa totalidade por mulleres en condicións difíciles, que poñían en risco a súa saúde. En 2004 constituíron a Federación Galega de Redeiras Artesás para reclamar visibilidade, recoñecemento e mellores condicións laborais.

O Consello da Cultura Galega considerou necesario por en valor o legado das tocadoras a través do proxecto Axudádeme a cantar, un conxunto de seis vídeos que buscan visibilizar o canto acompañado con percusión de man mantido polas mulleres que pasaban os coñecementos de xeración en xeración e que son as grandes esquecidas da cultura tradicional oral da Galiza⁴.

Pero ademais, os espazos de traballo nos que as mulleres se xuntaban eran espazos de liberdade, tal como explicou a historiadora Encarna Otero nunha homenaxe ás lavandeiras celebrado en Compostela en marzo de 2017: “Sobre todo porque alí non había homes. Elas cantaban, rexoubaban, contaban contos, facían unha especie de terapia colectiva na que criticaban o mundo para o que elas lavaban: a igrexa, os señores..."⁵

Sara, coñecedora dos procesos da la e o liño desde sempre, comenta no documental das Espigadoras⁶ Oficios para sempre. Traendo ao presente, que o que máis lle gustaba era o “tascadeiro” do liño: “viñan moitas mulleres, e logo aproveitaban vir os mozos para tirarlle piropos ás que lle gustaban e contábanse contos, botábanse retrousos, cantábase e bailábase”. Eran espazos sociais e de lecer que se constituían ao redor de tarefas artesás compartidas polas mulleres.

Nun estudo sobre mulleres artesáns que se sitúan na periferia da actividade estable económica traballando nos mercados de venta directa ou tradicionais⁷, a autora sinala que “o mercado tradicional propiamente dito era un espazo puramente masculino, no tocante ós oficios artesanais. O papel das mulleres artesás era secundario ou reducido a oficios concretos relacionados principalmente coa venda de comida (excedentes domésticos). O papel artesá da muller no espazo de venda público non existía practicamente xa que, a venda da mercadoría das artesanías feminizadas (tecedeiras, palilleiras, etc), era unha venda privada ou directa ós clientes (ás casas, por encarga). O espazo de venda na feira, dende o punto de vista artesá e de oficios, era puramente masculino (zoqueiros, zapateiros, torneiros, telleiros, oleiros, etc)”.

Por esa razón indica que as mulleres valoran a conquista destes espazos como “unha forma de empoderamento da muller”.

No documental xa nomeado, Oficios para sempre. Traendo ao presente, Josefa Lombao, oleira de Bonxe, relata que “a muller, antes como agora, facía de todo”; a súa aboa, muller de carácter, ía a vender ás feiras as pezas que facía o seu marido, oleiro.

O estudo indicado anteriormente, aínda que feito no 2008, parécenos que na súa maioría segue a estar vixente. Sinala o “problema para as xeracións de mulleres que son recoñecidas e identificadas coma artesás, pero que aprenderon e exerceron a súa profesión no obradoiro informal e que, aínda querendo optar pola profesionalización oficial se topan de fronte cunha lexislación que non lles recoñece a actividade, tendo que acceder ás aulas a aprender de novo para ser recoñecidas administrativamente como artesás. Para superar esta situación estas mulleres, evitan o curso oficial e seguen desenvolvendo a súa actividade informalmente nun entorno xa conquistado onde non se cuestiona a súa actividade. A superación das barreiras de xénero son tan importantes coma a superación das barreiras administrativas. O desenvolvemento persoal das mulleres coma artesás pasa polo recoñecemento da súa actividade plenamente, sen limitacións nin condicionamentos, eliminando as barreiras temporais e puntuais da súa actividade trasladando as súas necesidades e opcións persoais a planos estables de actividade económica e laboral”.

“A necesidade de cotizar á Seguridade Social unida a inestabilidade do mundo laboral, provocan a necesidade de buscar un emprego remunerado para afronta-los gastos da unidade doméstica. Isto unido os dados sobre as cargas familiares, provocan unha situación de inestabilidade laboral i económica nas mulleres artesás”.

“O feito de ve-la artesanía coma un modo de vida, asociada a valores fortemente identitarios da cultura tradicional galega, non quita que non se valore o lado pragmático e utilitarista da mesma”.

As artesás entrevistadas pola autora sinalan que “tiñan que facer un réxime especial para os artesáns. Máis flexible. Tal e como está a artesanía hoxe en día non podes vivir desto”.

Por outra banda “no caso das artesás, existe una busca da sociabilidade con outras mulleres artesás, pero non se limita a un solo espazo senón que se estende máis aló da xornada festiva. O que vai reforza-la súa identidade coma artesás, pero tamén coma mulleres”.

Guadalupe Jiménez Esquinas, que realizou unha tese universitaria titulada Del paisaje al cuerpo: una crítica feminista de la patrimonialización del encaje en la Costa da Morte, destaca que “as mulleres xogaron un papel vital na conservación, mantemento e coidado da cultura, as tradicións, o popular, a vida social, a economía cotidiá, etc. Estes traballos foron considerados como parte das súas obrigas, son donacións invisibles. Porén, teñen repercutido no ben doutras persoas ou da sociedade en xeral. Estes traballos de coidado estanse a incrementar a medida que avanza a despoboación, terciarízase a economía, precarízanse os traballos e á vez increméntanse os patrimonios: cada vez hai máis cousas que se consideran dignas de preservarse e de invertir nelas. Isto produce unha sobrecarga das mulleres e, á larga, prantexa unha insostibilidade do modelo. Nesta tese o que prantexo é a necesidade de contabilizar todas estas inversións e reclamar algún tipo de retorno”⁸.

Bibliografía:

1.- Federici, Silvia. Calibán y la bruja. Mujeres, cuerpo y acumulación originaria. Traficantes de sueños. Madrid, 2010.

2.- Artigo: Mulleres na olería de Buño. Memoria das tarefas asignadas e conquistadas (1940-2013). Da web Cultura Galega (Mulleres na olería de Buño | Álbum de mulleres | culturagalega.org)

3.- Torrente, Maite. Las mujeres en el arte: una historia de silencio, olvido y brecha de género aún por superar. Artigo publicado en “Público” (dixital). Madrid (06/02/2022).

4.- Artigo: 'Axudádeme a cantar': historias dunha literatura oral sostida por mulleres que ficaron invisibilizadas. Do xornal dixital Praza.gal (02/02/2023).

5.- Pérez Pena, Marcos. Artigo: Homenaxe ás lavandeiras: "Os espazos de traballo das mulleres eran espazos de liberdade". Do xornal dixital Praza.gal (16/03/2017).

6.- Caneiro Yáñez, Estefanía; Castro Fernández, María; García Méndez, Paula; Guardia Gamarra, Diego Alejandro; e Tejeda Alonso, Juan Manuel. O documental Oficios para sempre. Traendo ao presente recolle a testemuña de varios artesás tradicionais de oficios en perigo de desaparición en Galicia. Este traballo nace da colaboración entre a asociación As Espigadoras e alumnado da USC do Master en Dirección de Actividades Educativas na Natureza, ao abeiro da “Comunidade de Accións e Saberes Arredor do Rural”, que vincula a profesionais da educación/investigación e entidades que están a traballar no medio rural con perspectiva de sostenibilidade, co obxectivo de que o estudantado colabore cos colectivos ao tempo que aborde contidos educativos.

7.- Sánchez Pérez, Laura. Estudo final do Proxecto de investigación aplicada á situación empresarial das mulleres no ámbito da artesanía galega. Venta ambulante, traballo soterrado i economías persoais. Universidade da Coruña (2008).

8.- Una tesis del Incipit analiza los procesos de patrimonialización de la artesanía textil del encaje de Camariñas | Delegación del CSIC en Galicia

Lucía Medina Navarro

As Espigadoras

Entrevista a Josefa Lombao. Oleira de Bonxe.

 

A presente entrevista foille realizada a Josefa Lombao en outubro de 2016, no contexto da investigación previa realizada por Lucía Medina para o seu proxecto Olería de Bonxe. Da tradición á modernidade, realizado para os estudos de Cerámica Artística da Escola Ramón Falcón, de Lugo.

Fai o teu listado de pros, cousas positivas, e de contras, ou problemas, que ti lle vexas actualmente á olería tradicional.

Nas cousas positivas, o máis importante é que é parte da nosa cultura.

Despois, que todo o traballo se fai con materiais autóctonos, e que era un traballo cun obxectivo utilitario.

En canto aos contras, que teríamos que facer axustes, como subir un pouquiño a temperatura de cocción do material e dos esmaltes para conseguir pezas máis resistentes, e así facer unha evolución, sen perder de vista o que foi a olería tradicional, obter un produto que se use hoxe en día.

Á hora de pensar no mercado inflúen as modas?

 

A min as modas non me preocupan. Eu creo que é algo subxectivo, que cada persoa ten o seu gusto, pode estar influenciada polo que sexa, ou ser creativa á súa maneira, pero o que non se pode perder é a identidade.

Pero quizáis iso actualmente non é o que máis se valora, senón que se vai máis ao práctico?

Bueno, porque vivimos nun mundo globalizado que vai por outros “derroteiros”. Sen embargo, eu penso que sí, que ten o seu valor e que é bastante importante.

Entón poida que fallemos na transmisión diso? Ti fas moita labor aquí co museo de pezas tradicionais, e toda a xente que ven queda encantada...

Iso está moi ben para que vexan como é unha olería, pero estaslles a contar unha historia doutro tempo, non é a súa historia, non é unha historia actual.

Entón non estamos facéndoo ben para que ese público volva a mercar e usar olería?

Eu penso que só se volvería a usar o barro como se usou, ...bueno, penso que nunca se vai volver usar así, pero para usarse agora sería dunha forma elitista, para os que teñen maior poder adquisitivo, cunhas pezas moi ben vendidas, con todo o seu proceso como valor engadido ...ou que haxa unha “ecatombe” e teñamos que volver a usalo por necesidade, pero iso xa sería outra cousa.

Quizáis o que hai que facer, por exemplo en colaboración con deseñadores, é facer pezas que teñan uso actualmente, pero que sigan a ter a esencia da olería. É complicado.

Esa parte das formas e do deseño é o que parece máis difícil. Un prato é un prato, e xa hai un montón de pratos bonitos e resistentes no mercado. Se ti fas un prato bon, resistente e bonito, aínda así terás que competir con todos os demais que xa hai no mercado.

Eu penso que a única maneira de vendelo é non perdendo a raíz, e deixando claro o que ten engadido. Non venden a muralla? Pois sería o mesmo.

Estás entrando no que sería un apoio ao noso patrimonio cultural. Estás vendendo isto máis que o prato en si?

Sí, e sería máis ben para un cliente con poder adquisitivo.

Aínda que tamén hai quen lle gusta tomar o caldo nas cuncas, sábelle mellor. Ese tamén é un cliente potencial, pero tamén a ese hai que saber venderllo e darlle valor.

Enlazando cos “contras”, a xente adoita preguntar se aguantan o microondas, o lavavaixelas, etc.?

Sí. Sería importante conseguir unhas pezas máis resistentes.

Un tema importante antes de poñerse a deseñar é coñecer os porqués das formas. Na bibliografía explica como son pero non por que son así. A ver se imos sacando algunhas cousas que ti saibas sobre isto. Por exemplo, a ola e a sella son para conter líquidos e teñen formas completamente opostas.

As sellas son distintas porque son unha copia das que había de madeira e metal.

Pero en xeral, en olería tradicional non se fan esas bases tan anchas, porque as pezas tan abertas son moito máis fráxiles.

No manexo as pezas máis pechadas son moito mellores porque non se derraman tan facilmente os líquidos, con esa panza que ten a ola e logo a boca moito máis pechada, co movemento cando ían por auga á fonte, por exemplo, que podían levalas na cabeza ou collida co brazo, non se verte tan facilmente o líquido que vai dentro.

De feito eu teño visto fotos antigas das mulleres indo por auga á fonte e víanse moitas máis olas que sellas. Logo a sella tíñase no fregadeiro coa auga limpa.

E despois, as formas redondeadas son máis resistentes, non rompen tan facilmente como as máis abertas ou outras formas non redondeadas. E tamén eran máis resistentes á hora de colocalas no forno tradicional a cocer.

Eu buscáballe unha razón estética, pero as que me dis son utilitarias, que é tamén no que máis se insiste na bibliografía.

Bueno, a estética tamén existía. Nos tempos peores, cando había máis necesidade, íase ao práctico, ao máis resistente e nada máis, pero tamén a xente comentaba: mira aquela oliña, que bonita, coa barriguiña alta, non caída...

A ola ten un reforzo no borde. Para suxeitala pola boca, ao non ter asas? Para usala como nateira, tal como comenta algún autor?

Sí, para todo iso. E iso tamén a fai máis complicada de facer. Xa é unha peza moi complicada, e ademais cando chegas arriba aínda te ten que quedar barro para facerlle o reforzo.

Lembras algunha outra cousa que saibas polo teu pai ou por outro oleiro, con respecto a isto das formas?

As formas veñen moi definidas polas necesidades, polos usos que lle daban ás pezas, por como se vivía. Por exemplo, hai que pensar como eran as cociñas, que tiñan a lareira e un escano e, ao mellor, había unha mesa e pouco máis.

A xente ás veces pregunta o porqué dunha peza como a cacheleira, por qué había unha peza tan específica. Por un lado as patacas eran unha comida básica, facíanse cachelos case todos os días, e púñanse na cacheleira non só para escurrilos, senón que xa se colocaban nela, enriba dunhas pallas no medio dos comensales que os collían directamente da cacheleira para a súa cunca. Era moi demandada porque se usaba moito, era práctica naquel entorno, non sería práctica para poñela directamente enriba dunha mesa, e sería un luxo para moitas casas tela só para escurrir.

Nas outras olerías había moitas pezas que eran tamén as mesmas que había aquí, porque se usaban en todas partes, porque están relacionadas co xeito de vivir.

Pero que foran necesarias esas pezas non explica o porqué da súa forma. Poderían existir igualmente e ser útiles e ter outras formas.

Pero sí que hai razóns. Por exemplo, pezas que se poñan no chan e teñan moita base van collendo humidade e crecementos de fungos e bacterias. E antes nas casas moitos cacharros estaban colocados polo chan.

Isto que dis lémbrame ás ánforas que se usaban para transportar e gardar líquidos, rematadas na base en pico e que se colocaban en buratos ou suxeccións. Non tocaban o chan.

En moitos sitios os contedores de viño van postos tamén sobre unha suxección de madeira.

Isto ten relación con que moitas pezas tendan a ter o cu estreito e barriga?

O cu estreito e a barriga afectan en moitos outros puntos. Cando se move non derrama o líquido con tanta facilidade. Tamén pola maneira de cocelos, porque nos fornos tradicionais os cacharros colócanse amontoados, e as pezas redondeadas permiten que o calor pase entre elas, e isto fai que sexan moito mellores para enfornar; os pratos ou as cazolas, por exemplo, cortan moito máis a circulación do lume e tes que saber colocalas ben para que non pase iso. Os cacharros grandes e redondeados adoitaban poñerse debaixo, coa boca cara abaixo, e íanse enchendo ocos entre eles con outras pezas máis pequenas; non pode quedar moi pechado, ten que respirar.